1- مقدمه

باوجود شرایط اقتصادی نامطلوب جهانی، فروش کل صنعت در طول 5 سال گذشته رشد داشته است. در صنعت هوانوردی نیز در سال‌های اخیر شاهد رونق چشمگیری بوده‌ایم. افزایش تقاضا برای خرید هواپیما از سوی ایرلاین‌ها به سبب رشد زیاد مسافرت‌های هوایی، اصلی‌ترین دلیل رونق بازار جهانی در این صنعت بوده است.

از طرفی عملکرد کارآمدتر نسل جدید هواپیماها سبب ایجاد انگیزه بیشتر در ایرلاین‌ها جهت خرید این نوع هواپیماها شده است. ازاین‌رو شرکت‌های بزرگ سازنده هواپیما مانند بوئینگ و ایرباس اقدام به تجهیز هواپیماهای خود به جدیدترین امکانات نموده‌اند. برای مثال شرکت بوئینگ برای هماهنگی بیشتر با استانداردهای بین‌المللی و جلب‌توجه بیشتر خریداران، نسخه جدیدی از هواپیمای A737 را روانه بازار کرده است. بنابراین شرکت‌های سازنده هواپیما دریافته‌اند که تولید هواپیماهایی با کارایی بالاتر نکته کلیدی بازار هوانوردی جهان است. واضح است که افزایش عملکرد هواپیماها درگرو استفاده از تجهیزات و فناوری‌های به‌روز است.

مدل‌های موجود هواپیماهای پرکاربرد مانند B737، B777، A320 و A330 حدود 59 درصد از درآمد بازار هوانوردی را در بازه سال‌های 2010-2020 به خود اختصاص می‌دهند. این در حالی است که هواپیماهای برنامه‌های هواپیماهای نوین مانند A350 و B787 حدود 41 درصد از این بازار را از آن خود خواهند کرد.

1شکل ‏1‑1 تعداد سفارشات سالیانه هواپیماهای بازرگانی برای شرکت بوئینگ

افزایش تقاضا برای خرید هواپیما به‌موازات ظهور نسل جدیدی از هواپیماهای مدرن، بازار جهانی را برای بخش‌های مختلف تشکیل‌دهنده یک هواپیما به حرکت درآورده است. تجهیزات اویونیک یکی از گران‌ترین و مهم‌ترین بخش‌ها در هواپیماهای مدرن هستند. واژه اویونیک جهت تعریف تمامی سیستم‌های الکترونیکی در بخش هوانوردی استفاده می‌شود. اویونیک در کنار سازه و موتور یکی از اجزای اصلی هواپیما و بالگرد است. تقریبا اکثر کارکردهای پرنده به تجهیزات اویونیک آن وابسته است و ایمنی کارایی پرواز را فناوری‌های به‌کاررفته در اویونیک تعیین می‌کنند. همچنین اویونیک در قیمت تمام‌شده پرنده نقش تعیین‌کننده‌ای دارد به‌طوری‌که در هواپیماهایی غیرنظامی حدود 20 درصد هزینه تمام‌شده مربوط به تجهیزات اویونیک است. در هواپیماهای نظامی ارزش تجهیزات اویونیک می‌تواند تا 70 درصد کل هزینه پرنده باشد. بسیاری از فناوری‌های توسعه داده‌ شده در اویونیک علاوه بر هواپیما و بالگرد، در تانک، زیردریایی و پهپاد نیز کاربرد دارند. البته این فناوری‌های می‌توانند در کاربردهای غیرنظامی نیز به کار گرفته شوند. ازاین‌رو بازار محصولات اویونیکی همیشه یکی از فعال‌ترین و پویاترین بخش‌های قابل سرمایه‌گذاری در صنعت بوده است. حضور بیش از 10000 شرکت فعال معتبر در بخش اویونیک گواهی بر این ادعا است.

2شکل ‏1‑2 هزینه تقریبی بخش های مختلف هواپیما

ازجمله سیستم‌های اویونیکی در بخش هوانوردی بازرگانی می‌توان به نمایشگرها، فرستنده-گیرنده‌های رادیویی، کامپیوترها و حسگرها اشاره نمود. به دلیل اهمیت ایمنی و قابلیت اطمینان در سفرهای هوایی، تجهیزات اویونیکی با طراحی مهندسی کارآمد و دقت بالا ساخته می‌شوند. از طرفی پیشرفت تکنولوژی و ظهور فناوری‌های جدید در عرصه قطعات نیمه‌هادی سبب می‌شود هرساله مجموعه عظیمی از محصولات جدید و با ویژگی‌ها و کاربردهای خاص روانه بازار شود.

شرکت‌های هواپیمایی جهت افزایش رضایتمندی مسافرین اقدام به تجهیز هواپیماهای خود به جدیدترین خدمات رفاهی می‌نمایند. در سال‌های اخیر مشاهده‌شده است که خدماتی مانند اینترنت، ایمیل، سرویس‌های سرگرمی ویدئویی و حتی تلویزیون توسط برخی از ایرلاین‌ها برای مشتریان فراهم شده است. همچنین جهت افزایش ایمنی و کاهش وظایف خلبانان، سیستم‌های مربوط به پرواز خودکار و نمایشگرهای چندمنظوره به‌سرعت در بازار نفوذ کرده‌اند.

یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در رشد جهانی بازار محصولات اویونیکی، افزایش در تقاضا برای خرید هواپیما است. این افزایش تقاضا بخصوص در منطقه جنوب شرق آسیا و منطقه اقیانوسیه (APAC) بیشتر از سایر مناطق جهان قابل مشاهده است. با پیشرفت فناوری تقاضا برای محصولات اویونیکی مدرن در هواپیماها افزایش داشته است و این عامل سبب رشد زیادی در این بازار می‌شود.

دلیل این رشد تقاضا را می‌توان  افزایش زیاد در ترافیک هوایی و نگرانی ایرلاین‌ها و سازندگان هواپیماها از ایمنی مسافران دانست. همین دلیل باعث می‌شود شرکت‌های سازنده هواپیما اقدام به استفاده از بروزترین محصولات موجود در بازار کنند.

از طرفی افزایش در قیمت سوخت، اهمیت انجام پروازهای به‌موقع و همچنین کاهش آلودگی‌های صوتی و زیست‌محیطی سبب می‌شود استفاده از تجهیزات نوین اویونیکی مانند سیستم مدیریت پرواز هر چه بیشتر موردتوجه قرار گیرد. تمامی این عوامل به رشد و ثبات بازار محصولات اویونیکی کمک می‌کنند.

بر اساس گزارش‌ها و آمار، بازار اویونیک به دلیل افزایش در تقاضا برای خرید هواپیماهای جدید رشد مناسبی داشته است. انتظار می‌رود نرخ رشد فروش هواپیما در 20 سال آینده به‌طور متوسط برابر با 3.6% باشد. افزایش ترافیک مسافران سبب شده است کشورهای درحال‌توسعه در منطقه آمریکای جنوبی، خاورمیانه، APAC و آفریقا بازارهای مناسبی را برای تولیدکنندگان هواپیما ایجاد نمایند. گزارش‌ها نشان می‌دهد منطقه APAC و خاورمیانه بیشترین نرخ رشد بازار را در بخش هوانوردی بازرگانی داشته‌اند.

وجود بازار رقابتی شدید در صنعت اویونیک سبب شده است شرکت‌های تولیدکننده اقدام به اتخاذ استراتژی‌هایی مانند امضای توافق‌نامه همکاری با سایر شرکت‌ها، سرمایه‌گذاری مشترک، اشتراک‌گذاری اطلاعات و یا ارائه محصولات جدید کنند. این راهکارها حتی در بین شرکت‌های بزرگ تولیدکننده نیز جهت حفظ جایگاهشان در بازار دیده می‌شود.

همچنین وجود بازارهای مهم در کشورهایی همچون فرانسه، ایالات‌متحده، روسیه، چین و هند سبب شده است شرکت‌های تولیدکننده محصولات اویونیکی جهت ارتباط بهتر با سازندگان و توسعه‌دهندگان هواپیما اقدام به تأسیس دفاتر نمایندگی در این کشورها کنند. برنامه‌های مدرن سازی فضای هوایی جهان مانند NextGen در ایالات‌متحده و SESAR در اروپا، ایرلاین‌ها را ملزم به استفاده از سیستم‌های نوین اویونیکی می‌کند. برای مثال در ایالات‌متحده و اروپا تمامی هواپیماها ملزم به استفاده از سامانه ADS-B شده‌اند. پیاده‌سازی سیستم‌های اویونیکی جدید با چالش‌های مختلفی ازجمله الزامات قانونی سخت مواجه هستند. محدودیت‌های طراحی این سیستم‌ها مانند وزن، اندازه و هزینه سبب می‌شود طراحی این سیستم ها با در نظر گرفتن پارامترهایی مانند قابلیت اطمینان و کارایی با مشکل مواجه شود.

تقاضا برای محصولات اویونیکی NextGen یکی از مهم‌ترین محرک‌های این بازار است. ارائه و تنظیم استانداردها و الزامات از سوی سازمان‌های بین‌المللی، ایرلاین‌ها و شرکت‌های سازنده هواپیما را ملزم می‌سازد تا از نوین‌ترین تجهیزات اویونیکی بازار استفاده نمایند. نسل جدید هواپیماها جهت افزایش کارایی مجهز به سیستم‌هایی مانند سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای، سامانه‌های کنترل خودکار هواپیما و نمایشگرهای لمسی شده‌اند. این تحولات بازار فروش تجهیزات اویونیکی را رونق بخشیده است.

ظهور فناوری‌های نوین در صنعت هوانوردی و افزایش سن ناوگان هوایی در سراسر جهان از مهم‌ترین دلگرمی‌های سازندگان تجهیزات اویونیکی است. بسیاری از هواپیماهای فعال کنونی جهت استمرار پرواز در سال‌های آینده نیاز به تغییرات سخت‌افزاری قابل‌توجهی هستند. برنامه‌های هوانوردی ایالات‌متحده برای سال 2020 الزامات سختی را برای هواپیماها به‌خصوص در بخش ناوبری و مخابراتی ایجاد نموده است. ازاین‌رو مشخص است که شرکت‌های تولیدکننده تجهیزات با فناوری نوین‌تر سهم بیشتر از بازار را نسبت به تولیدکنندگان سنتی در دست خواهند گرفت.

افزایش نگرانی‌ها در مورد امنیت پرواز و هزینه‌های عملیاتی و تعمیر و نگهداری یکی دیگر از محرک‌های مهم در بازار سیستم‌های اویونیک است. اتصال برخی از سیستم‌های اویونیکی به شبکه‌های بی‌سیم داخلی هواپیما و اینترنت، امکان حملات سایبری و هک آن‌ها را برای افراد داخل هواپیما فراهم آورده است. این موضوع یکی از چالش‌های بزرگ مطرح‌شده برای رشد بازار محصولات نوین اویونیکی است. بااین‌حال شرکت‌های تولیدکننده محصولات اویونیکی این اطمینان را می‌دهند که امنیت و قابلیت اطمینان سیستم‌های هواپیما در سطح بالایی است. به گفته سازندگان این قابلیت اطمینان و ضریب ایمنی در سیستم‌های حیاتی هواپیما مانند سامانه‌های مخابراتی و ناوبری در سطح بسیار بالایی است. به‌وضوح مشخص است که بیشترین نگرانی‌ها در این زمینه مربوط به بخش شبکه و نرم‌افزار سامانه‌های اویونیکی می‌شود. ازاین‌رو شرکت‌های بزرگ سازنده محصولات اویونیکی با قرار دادن یک فایروال قدرتمند در بخش نرم‌افزار تجهیزات خود، این نگرانی‌ها را کاهش داده‌اند. این نگرانی‌ها همچنین سبب شده است برخی از شرکت‌ها اقدام به ارائه سرویس‌های امنیتی برای تجهیزات اویونیکی کنند. برای مثال شرکت Elnfochips با ارائه یک راهکار با عنوان  ARINC 429 VIP به امنیت ارتباطات دیجیتالی درون هواپیما کمک نموده است.

مسئله مهم در صنعت اویونیک وجود الزامات و استانداردهای سخت‌گیرانه برای تولید محصولات است. عدم داشتن امکانات و آزمایشگاه‌های تست محصولات سبب می‌شود هزینه ساخت بسیاری از تجهیزات برای شرکت‌های نوظهور گران نوبتم. به همین دلیل چنین شرکت‌های سعی داشته فضای محدودی را برای تولیدات خود در نظر گرفته و بر روی قسمت خاصی از بازار تمرکز کنند. همچنین انعقاد قراردادهای مشارکتی با تولیدکنندگان بزرگ راهکار دیگری پیش روی این شرکت‌ها است.

باوجود تولیدکنندگان درجه‌یک، معماری یکپارچه‌تر سیستم‌های اویونیکی شامل تجهیزاتی با قابلیت Plug and play می‌تواند فضای رقابتی رو به رشدی را برای تولیدکنندگان جزئی ایجاد نماید. ازجمله این تجهیزات می‌توان به نمایشگرهای داخل کابین خلبان و سیستم‌های دید مصنوعی اشاره نمود که در سال‌های اخیر توجه بسیاری از تولیدکنندگان نوظهور را به خود جلب کرده است. یکی دیگر از چالش‌های مهم در بازار اویونیک فرایند طولانی‌مدت توسعه و تولید محصولات است. تجهیزات اویونیکی بسیار پرهزینه بوده و تا زمانی که تحویل مشتری نشده‌اند نمی‌توان از سرمایه‌گذاری آن بهره برد. از طرفی رشد سریع فناوری و علوم الکترونیک و کامپیوتر سبب شده است محصولات تولیدی در عرض کمتر از ده سال از بازار فروش خارج شوند.

در سال‌های اخیر تقاضا برای استفاده از ایرلاین‌هایی که مجهز به هواپیماهای بدون امکانات اضافی هستند، افزایش چشمگیری داشته است. این افزایش تقاضا به‌طور ویژه‌ای در منطقه APAC مشاهده می‌شود. منطقه‌ای که دارای حجم زیادی از پروازها بافاصله کوتاه بوده و اکثر مسافران ترجیح می‌دهند از هواپیماهایی که بدون امکانات اضافی مانند سرگرمی، نوشیدنی و سرو غذا هستند استفاده نمایند. ازاین‌رو در چنین مناطقی ایرلاین‌هایی شکل گرفته‌اند که با کم کردن هزینه سفرهای هوایی، مسافران را ترغیب به استفاده از این نوع حمل‌ونقل نموده‌اند. شایان‌ذکر است هزینه سفر با استفاده از چنین هواپیماهایی تقریبا برابر با سایر روش‌های حمل‌ونقل بوده و این در حالی است که صرفه‌جویی زمان را برای مسافران به همراه دارد.

تحقیقات نشان می‌دهد سهم زیاد بخش هوانوردی بازرگانی از بازار اویونیک یک وابستگی شدید بین آن‌ها ایجاد نموده است. نتیجه چنین شرایطی وجود فرصت‌های کم و با ریسک و سوددهی بالا برای تولیدکنندگان محصولات اویونیکی است. بنابراین می‌توان رقابت شدید، فرصت‌های کم اما بزرگ و رشد مداوم را از مشخصه‌های بازار اویونیک جهانی برشمرد. همچنین از مهم‌ترین محدودیت‌های این بازار می‌توان به تأخیر در صدور گواهی‌نامه‌های صلاحیت محصول، عدم اظهارنظر فنی در مورد تجهیزات، چرخه تولید طولانی محصولات و پارامترهای زیست‌محیطی اشاره کرد.

2- بازاریابی جاویژه (Niche market)

همراه با تخصصی‌تر شدن دانش و فنّاوری اویونیک، تقاضاها و بازارها هم به سمت تخصصی‌تر شدن حرکت می‌کنند. فعاليت نمودن در يک مقياس وسيع ديگر حتي از عهده بزرگ‌ترین شرکت‌ها و عظیم‌ترین کمپاني‌ها نيز بر‌نمی‌آید. اين امر به‌ويژه براي شرکت‌های کوچک و متوسط دشوارتر خواهد بود. شرکت‌های کوچک و متوسط و به‌ويژه تولیدکنندگان نوظهور بايد بازار هدف خود را هر چه دقيق‌تر گزينش کنند، به‌طوری‌که همچنان که رقباي چنداني در آن بخش بازار حضور نداشته باشند از حجم بازار بالقوه مناسبي نيز برخوردار باشد. يکي از بهینه‌ترین راهکارها براي چنين اقدامي يافتن یکجا ویژه بازار (Niche market) است. در اين شيوه بازاريابي معمولا تنها يک بخش از بازار به‌عنوان انتخاب شده که اين امر علاوه بر دور نگه‌داشتن کسب‌وکار از تهديدهاي رقابتي باعث خواهد شد سودآوري بالايي را نيز عايد شرکت شود. ازجمله شرکت‌هایی که با چنین دیدگاهی وارد بازار اویونیک شده‌اند می‌توان به Esterline و CMC Electronics  اشاره نمود.

3- تقسیم‌بندی بازار

بازار جهانی اویونیک را می‌توان از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار داد. تحلیل آماری و دقیق بازار بر اساس هر یک از این دسته‌بندی‌ها می‌تواند کمک بزرگی برای تعیین مشخصه‌های بازار و پیش‌بینی کوتاه و بلندمدت آن داشته باشد. این اطلاعات می‌تواند برای بازیگران مختلف این بازار (فروشنده‌های محصولات اویونیکی، شرکت‌های سازنده هواپیما، ایرلاین‌ها، شرکت‌های ارائه‌دهنده سرویس تعمیر و نگهداری، شرکت‌های توسعه‌دهنده دانش اویونیک، سرمایه‌گذاران و سازمان‌های بین‌المللی مدیریت هوانوردی) مفید باشد. بازار اویونیک را می‌توان ازلحاظ نوع تجهیز اویونیکی، منطقه جغرافیایی و نوع وسیله پرنده به‌عنوان پلتفرم دسته‌بندی نمود.

1-3- دسته‌بندی بر اساس منطقه جغرافیایی

با بررسی جغرافیایی بازار جهانی صنعت اویونیک، این بازار را می‌توان شامل پنج منطقه مهم در نظر گرفت. این مناطق پنج‌گانه عبارت‌اند از: منطقه آمریکای شمالی، اروپا، منطقه آسیای شرقی و اقیانوسیه(APAC)، خاورمیانه و سایر مناطق جهان. در حال حاضر مناطق آمریکای شمالی و همچنین اروپا به‌عنوان بازار غالب محسوب می‌شوند. اما با توجه به رشد اقتصادی سریع در ناحیه APAC انتظار می‌رود در سال 2020 این منطقه دارای بیشترین نرخ رشد بازار جهانی باشد. همچنین ناوگان هوایی فرسوده در کشورهای خاورمیانه، آمریکای جنوبی و افریقا، سبب شده است شرکت‌های ارائه‌دهنده محصولات در بخش retrofit نگاه ویژه‌ای به بازار آن‌ها داشته باشند.

avionoics-market-classification

شکل ‏3‑1 تقسیم‌بندی بازار اویونیک جهان به 5 منطقه‌

2-3- دسته‌بندی بر اساس پلتفرم

بازار جهانی اویونیک را می‌توان ازلحاظ نوع وسیله‌ای که محصول بر روی آن نصب می‌شود به‌صورت زیر دسته‌بندی نمود:

  • هواپیماهای بدنه باریک
  • هواپیماهای بدنه پهن
  • هواپیماهای خیلی بزرگ
  • هواپیماهای منطقه‌ای و جت‌های شخصی

آمارها نشان می‌دهد که در این دسته‌بندی، هواپیماهای بدنه باریک بیشترین نقش را در بازار محصولات اویونیکی بازی می‌کنند. افزایش درخواست برای خرید این کلاس از هواپیماها در مناطق مختلف جهان و به‌خصوص ناحیه APAC و خاورمیانه نشان می‌دهد شرکت‌های تولیدکننده تجهیزات باید نگاه ویژه‌ای به سیستم‌های اویونیکی مورداستفاده در این هواپیماها داشته باشند.

21شکل ‏3‑2 میزان سفارش انواع هواپیماهای بازرگانی در مناطق مختلف جهان (2011-2030)

<